Engagement is populisme voor mensen met een diploma

Vrijdag 15 Oktober 2010


Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home/miesepie/domains/bijzinnen.com/public_html/pivotx/includes/textile/classtextile.php on line 1011

We weten nog niet wat de nieuwe regering ons gaat brengen, maar een ding kunnen we alvast constateren: onder tegenstanders maakt de productie van morele verontwaardiging overuren.
    Rutte I is een gevaar voor de rechtstaat, voor het land en zelfs voor de beschaving, zo wordt ons uitgelegd. Anderen drukken hun walging uit door het veelvuldig refereren aan de kleur bruin. Professor Van der Ploeg zoekt zijn heil in het bijvoeglijke naamwoord. Rutte I is, ik citeer, “een bang, naargeestig, populistisch, law & order, anti-immigratie, anti-islam kabinet”. Na twee bijvoeglijke naamwoorden houdt de informatieoverdracht op. Wat resteert is het uitdrukken van verontwaardiging.

Er zijn veel kwesties om je over op te winden. Teveel kwesties. Vooralsnog leek mij het aantreden van Rutte I niet bovenaan de lijst te staan van kwesties die verontwaardiging verdienen. Ik zou het plaatsen ergens tussen het zeilmeisje en de afbrokkelende taalbeheersing van sms’ende jongeren.
    Maar de wekenlange verontwaardiging van anderen deed me twijfelen aan deze beoordeling. Het roept de verdenking op dat ik mijn burgerplicht verzaak. Wellicht moet ik ook verontwaardigd zijn. Dat is het belangrijkste doel van verontwaardiging:  zichzelf te verspreiden, als een virus. Professor Van der Ploeg heeft ons allemaal in het gezicht gehoest, in de hoop dat we het virus mee naar huis zullen nemen en ook anderen zullen aansteken.

De verdenking dat ik mijn burgerplicht verzaak, overvalt me met enige regelmaat. Zo ook na de opwinding over de oprukkende islam. Die kwestie had ik lange tijd nog iets lager op de lijst geplaatst, een eindje onder de afbrokkelende taalbeheersing van sms’ende jongeren.
    Maar het is moeilijk om koel te blijven bij het vuur van de verontwaardiging. Telkens las ik de suggestie dat iedereen die het probleem van de islamisering niet zag moest worden wakker geschud. Die suggestie kwam soms van mensen waarvan je op voorhand geen reden hebt om aan te nemen dat ze overgeleverd zijn irrationele angsten voor jurken of baarden. Dus op een gegeven moment dacht ik: schud me maar wakker.

Ik wilde weten welke aanwijzingen de betreffende politici hadden dat er inderdaad sprake was van islamisering. Om aanwijzingen voor islamisering, vroeg ik, niet om bewijs. Om bewijs vragen in de politiek is alsof je vlees bestelt in een vegetarisch restaurant. Ze hebben het misschien wel, maar het aanbod is klein en de kans is groot dat het over de datum is.
    Na enige speurwerk luidde de conclusie dat die aanwijzingen ronduit schamel zijn. De verkondigers van de islamisering hebben een zandkorrel in hun oog en zien vervolgens overal de woestijn oprukken.
    Kortom, deze verontwaardiging was niet aan mij besteed.
    De afgelopen weken heb ik gespeurd naar aanwijzingen dat Rutte I een gevaar is voor de beschaving. De uitkomst daarvan houdt u nog van me te goed. Laat ik zeggen dat ik tot nu toe vooral zandkorrels ben tegengekomen.

Ik wil me niet laten voorstaan op mijn gebrek aan verontwaardiging. Het vermogen om je op te winden lijkt me een noodzakelijk onderdeel van wat men tegenwoordig burgerschap pleegt te noemen. Maar er is iets merkwaardigs aan de hand: niet alle vormen van verontwaardiging zijn toegestaan, volgens de dominante opvattingen over burgerschap.

Wat is burgerschap? Kledingfabrikanten naaien doorgaans een etiket met wasvoorschriften in hun producten. Onder de noemer ‘burgerschap’ geeft de overheid ons het wasvoorschrift van de democratie. Net als kledingfabrikanten heeft ook de overheid de neiging om burgers het gebruik van hoge temperaturen te ontraden. Centrifugeren is al helemaal verboden. Democratie is, volgens de Nederlandse burgerschapsidealen, een kwestie van voorzichtige handwasjes. Bij twijfel is het beter de zaak over te laten aan specialisten. Sommige van die specialisten wekken de indruk dat de democratie – de rechtstaat, de beschaving – een kwetsbaar truitje is dat door een verkeerde wasbeurt geruïneerd kan worden.

Met andere woorden, sommige vormen van verontwaardiging zijn toegestaan, andere niet. Als iemand verontwaardigd is over het bezuinigen op ontwikkelingshulp dan heet dat: engagement. Engagement is verontwaardiging die past binnen het wasvoorschrift.
    Als iemand verontwaardigd is omdat er niet wordt bezuinigd op ontwikkelingshulp, dan heet dat: populisme. Dat is een gevaar voor de democratie, zo niet de beschaving.
    Ergens is het misverstand ontstaan dat we een tekort hebben aan engagement en een teveel aan populisme. Het zijn eigenlijk twee misverstanden: dat er een tekort zou zijn en dat engagement en populisme tegengesteld zijn. Er is geen tekort aan engagement, er is eerder overproductie. Daarnaast is engagement niet het tegendeel van populisme. Beide ontlenen hun kracht aan dezelfde bron: het heilige vuur van de verontwaardiging. Denkend aan wat Mark Bovens de diplomademocratie noemt, zou je kunnen zeggen: Engagement is populisme voor mensen met een diploma.

Dit is niet zozeer een kritiek op engagement, als wel een apologie voor populisme. Ik heb de bezwaren tegen populisme nooit kunnen doorgronden. Wat is de boodschap van de kwalificatie dat iets populistisch is? Professor Van der Ploeg heeft deze term zestien keer gebruikt in zijn lezing, dus er wordt klaarblijkelijk enige zeggingskracht aan toegekend.
    Politicologen bieden ons weinig hulp bij het doorgronden van het begrip, ondanks een omvangrijke literatuur. Ze hanteren nogal tautologische definities, die erop neerkomen dat populisme is wat populistische partijen doen en zeggen.
    Paul Frissen heeft recent een interessantere omschrijving gegeven. Vrij samengevat: populisme is politiek die de kloof tussen burger en politiek opheft. Met andere woorden, populisme slaagt in datgene wat alle politieke partijen zeggen na te streven, het overbruggen van de kloof tussen burger en politiek. Marc Bovens noemt het populisme een gezonde correctie op ons politieke systeem. Overigens vindt Frissen zelf het helemaal niet wenselijk om de kloof tussen burger en politiek te verkleinen. Integendeel, hij wil deze liever vergroten.
    Een andere manier om de betekenis van een term te doorgronden, is na te gaan wat er tegenover staat. Wat is het tegenovergestelde van populisme? Dat lijkt te zijn: een vorm van politiek die niet aanschurkt tegen emoties onder het volk, maar zich laat leiden door zakelijke argumenten, beschaving en wetenschap. In zijn pleidooi tegen het populisme schetst Anton Zijderveld het volgende ideaal van politiek, ik citeer: een “meritocratie die een pluriforme elite vormt van weldenkende mensen. Weldenkend betekent goed geïnformeerd, goed opgeleid en … intellectueel en emotioneel ascetisch.”  
    Kortom, tegenover populisme staat een mengeling van elitarisme en technocratie. Politiek zonder haat en conflict. Verdeeldheid zaaien is uit den boze. Dat is een merkwaardige opvatting van democratie. Ooit omschreef de Amerikaanse auteur Henry Brook Adams politiek als “the systematic organization of hatreds” – vrij vertaald, politiek is de ordentelijke optelsom van wederzijdse afschuw. Politiek zonder verdeeldheid, zonder afschuw, is dus politiek zonder politiek.
    Overigens voldoen de tegenstanders van het populisme evenmin aan dit ideaalbeeld. Van der Ploeg verwijt het CDA en de VVD een “ongegeneerde socialistenhaat” en ook “haat voor allen die een sociaal beleid voorstaan”. Van die verontwaardiging kun je veel zeggen, maar niet dat ze emotioneel ascetisch is.

Wat nu als we de verontwaardiging even laten voor wat het is? Van der Ploeg betreurt de teloorgang van het liberalisme. Ik treur met hem mee. Als we de afgelopen twee decennia overzien, kunnen we constateren het liberalisme zijn hoogtijdagen heeft gevierd onder het bewind van de PvdA.

De teloorgang valt te betreuren, maar verontwaardiging hierover is moeilijk uit te leggen. Een significant deel van het electoraat is niet liberaal. Dat is al heel lang zo en wellicht ook nooit anders geweest. Gerard van Westerloo maakte in 1984 een reportage over Amsterdamse trambestuurders, onder de titel “Niet spreken met de bestuurder”. Wie de trambestuurders hoort spreken, hoort de PVV, minus de obsessie met de islam.

Het electoraat is al heel lang verdeeld langs de dimensie libertijns versus autoritair. Die dimensie kwam echter niet tot uitdrukking in het aanbod van politieke partijen. De mensen met autoritaire voorkeuren lieten dan zich overhalen om te stemmen langs de sociaal-economische dimensie links versus rechts te stemmen.

Toen de grote volkspartijen, met name de PvdA, zich bekeerden tot het liberalisme, ontstond er voldoende ruimte op het autoritaire deel van de electorale markt. Nieuwe partijen traden toe. Dat is de ironie van de huidige ophef over het populisme: het is juist de dominantie van het liberalisme dat de markt heeft opengebroken.

Dat het liberalisme wat terrein moet prijsgeven, mag je betreuren. Ook ik verbeeld me wel eens liberaal te zijn. Ik zie het echter niet als burgerplicht om verontwaardigd te zijn over het feit dat een deel van het electoraat nu beter gerepresenteerd wordt dan voorheen.

“Nederland wordt er een stuk onplezieriger en immoreler van”, beweert Van der Ploeg. Of het immoreler wordt, hangt af van welke moraal je aanhangt. “Afspraak is afspraak” en “oog om oog, tand om tand” zijn zeden met een lange traditie. Wat de onplezierigheid betreft, daarvoor schetste Henry Brook Adams een gepast antwoord. Toen hij constateerde dat politiek de “systematic organization of hatreds” is, merkte hij ook op dat de burgers “had learned to love the pleasure of hating”.
    De vurigheid van de verontwaardiging onder tegenstanders van Rutte I verraden dat ook zij het genot ontdekt hebben van het haten.

Als we het over burgerplichten hebben, zie ik zelf meer in de plicht tot schaamte. Schaamte is een teken van intelligentie. Zoals de Amerikaanse essayist Henry Louis Mencken ooit noteerde: “Every decent man is ashamed of the government he lives under.”
    We moeten Rutte I dankbaar zijn dat ze fatsoenlijke mensen van ons maken.